महाराष्ट्राचा इतिहास येथील सह्याद्रीच्या कडेकपारीत आणि गडकोटांत साठवलेला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना करताना किल्ल्यांचे महत्त्व ओळखले होते. 'ज्यापाशी किल्ला, त्याचे राज्य' असे त्याकाळी मानले जाई. किल्ले हे केवळ दगडधोंड्यांची रचना नसून ते संरक्षणाचे मुख्य साधन होते. किल्ल्यांचे मुख्य तीन प्रकार पडतात: जलदुर्ग (समुद्रातील किल्ले), भुईकोट (मैदानातील किल्ले) आणि गिरीदुर्ग (डोंगरावरील किल्ले).किल्ल्यांच्या बांधकामात त्या काळी वापरलेले तंत्रज्ञान आजही थक्क करणारे आहे. गडावर पाण्याचे साठे (टाकी), धान्याची कोठारे आणि गुप्त दरवाजे यांची रचना अत्यंत नियोजनपूर्वक केलेली असे. आज अनेक वर्षांनंतरही हे किल्ले वास्तूशिल्पाचा उत्तम नमुना म्हणून उभे आहेत. किल्ल्यांचे जतन करणे ही केवळ शासनाची जबाबदारी नसून ती प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. गडावर गेल्यावर तिथे कचरा न करणे, भिंतींवर नावे न कोरणे आणि ऐतिहासिक वास्तूंचे पावित्र्य राखणे हीच खऱ्या अर्थाने शिवरायांना दिलेली श्रद्धांजली ठरेल.



स्वराज्याच्या स्थापनेत किल्ल्यांचे काय महत्त्व होते?

भारतीय संस्कृती ही सण आणि उत्सवांची संस्कृती मानली जाते. भारतात वर्षभर विविध सण साजरे केले जातात, जे आपल्या सामाजिक एकात्मतेचे प्रतीक आहेत. सण केवळ आनंदासाठी नसून ते निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठीही असतात. उदाहरणार्थ, 'पोळा' हा सण शेतकऱ्याचा मित्र असलेल्या बैलांप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी साजरा केला जातो, तर 'मकर संक्रांत' हा सण सूर्याच्या उत्तरायण प्रवासाचे स्वागत करण्यासाठी असतो.सणांमुळे मानवी जीवनातील मरगळ दूर होते आणि नवीन उत्साह संचारतो. दिवाळीसारखा दिव्यांचा सण अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाण्याचा संदेश देतो. मात्र, अलीकडच्या काळात सण साजरे करण्याच्या पद्धतीत बदल झाला आहे. उत्सवांमध्ये होणारा ध्वनीप्रदूषण आणि पर्यावरणास घातक ठरणाऱ्या वस्तूंचा वापर चिंतेचा विषय बनला आहे. आपण सण साजरे करताना निसर्गाची हानी होणार नाही याची दक्षता घेणे गरजेचे आहे. पर्यावरणपूरक गणेशोत्सव किंवा रसायने विरहित होळी साजरी करणे ही काळाची गरज आहे.



उताऱ्यात 'काळाची गरज' कशाला म्हटले आहे?